U bent hier

Special eten deel 1: Maaltijden in de schilderkunst

 

Kunstenaars laten zich vaak door voedsel inspireren. Eten is een eenvoudige, menselijke maar toch tot de verbeelding sprekende bezigheid. Van de renaissance tot de avant-garde, van ontbijt tot diner: tento.be stelt voor u een menu samen.

 

Een Hollands ontbijt

 

In de zestiende eeuw kwam het stilleven op. Ook voedsel werd het onderwerp van artistieke expressie. Hoewel het nieuwe genre zowel in de Zuidelijke als Noordelijke Nederlanden een opmars maakte, waren er opmerkelijke verschillen. Holland profiteerde van een enorme economische welvaart dankzij het succes van de Vereenigde Oostindische Compagnie. Die rijkdom reflecteerde op het leven van de gegoede burgers, en dat was te zien op hun bord.

 

Floris van Schooten, een hollands ontbijt, 1656 - KMSKA, Antwerpen

 

We zien op het werk van Floris van Schooten een Hollands ontbijt met zwartbessentaart, appels en een zilveren zoutvaatje. Dat kon niet iedereen zich toen veroorloven. Verder zien we gerookte ham en twee bolletjes kaas, waarvan de grootste Goudse is en de kleinste Edammer. We herkennen ook een wijnglas, boter en wat brood. Volgens de traditie was het goed voor de maag om je maaltijd te beginnen met zout en af te sluiten met kaas. De combinatie van kaas en boter doet denken aan het gezegde  ‘zuivel op zuivel is het werk van den duivel’. Dit Nederlandse spreekwoord ontstond in de middeleeuwen. Het werd gebruikt om mensen van hekserij te beschuldigen: wanneer je een overmaat aan zuivel op je brood deed, zoals boter met kaas, was je beslist een heks.

 

Boertige maaltijd of eerder zomers middagmaal?

 

Op dit werk van Pieter van der Borght doet een groep boeren zich te goed aan een feestmaal op een bruiloftsfeest. De kunstenaar probeerde zijn schilderij zo realistisch mogelijk te houden, maar er slopen toch wat stereotypen in. De afbeelding van de boeren is satirisch. Ze worden voorgesteld als een bende dronkaards, waarvan sommigen overgeven of hun behoefte doen in het veld ernaast. Om hun minderwaardige karakter te benadrukken eten alle mensen met hun handen en drinken ze bier uit de kan. Het boerenvolk wordt voorgesteld zonder tafelmanieren. Op de tafel staan kommetjes met pap. Pap en bier waren de basisingrediënten voor een boeren-of armenmaaltijd.

 

Pieter van der Borght, Boerenbruiloft, 1560 - Prentenkabinet Rijksmuseum, Amsterdam

 

Impressionisten maakten zich niet langer druk over realistische presentatie, maar eerder om de kleurenweergave. Ze waren de eerste die ‘en plein air’ gingen schilderen, waardoor ze de natuur met al zijn kleurschakeringen beter konden bestuderen. Op zomerse dagen trokken mensen naar buiten met een picknickmand om zich aan het water of in de velden te nestelen. Op het menu stond meestal de nodige wijn en wat fruit.

 

Auguste Renoir, Le déjeuner des canotiers, 1880-1881 - Philadelphia Museum of Art, Philadelphia

 

De groep mensen op het schilderij van Renoir zijn roeiers. Ze bevinden zich aan de waterkant in Chatou, een bekende ontmoetingsplaats voor sporters om een lichte lunch te houden. Op hun tafel zien we flessen wijn en bokalen fruit staan, waar ze zich lachend aan te goed doet.

 

(Post)modern dineren

 

Ook belangrijke twintigste-eeuwse kunstenaars lieten zich door culinaire ingevingen inspireren. Marcel Broodthaers speelde als (neo)dadaïst met conventies en tradities in zijn kunstwerken, installaties, foto’s en gedichten. Snel een eitje leegslurpen kan met zijn symbolische lege eierschelpen. Ook voor een typisch Belgisch diner kan je bij Broodthaers terecht. Zijn mosselpotten symboliseren niet enkel de Belgische identiteit, ze zien er werkelijk uit om op te eten. Dankzij de goedgevulde kom is een voorgerechtje eigenlijk niet nodig.

 

Marcel Broodthaers, De grote mosselpot, 1966 - SMAK, Gent

 

Niet getreurd voor wie geen mosselen lust, want Andy Warhol plaatste maar liefst 32 soepblikken op het canvas. Zijn Campell’s soup zette hem op de kaart als een van de grootste pop-artartiesten. Met dit werk gaat hij niet enkel op een nieuwe manier om met de traditie van het stilleven, maar bekritiseert hij ook de Westerse consumptiemaatschappij.

 

Andy Warhol -  Campbell's Soup Cans, 1962 - Museum of Modern Art, New York.

 

Wie het graag wat gezelliger heeft, kan in groep gaan eten en talloze keren van Het Laatste Avondmaal genieten. Veruit de beroemdste is het reusachtige fresco van Leonardo Da Vinci.  Het eten is dan wel bescheiden, de gesprekken over vriendschap en verraad steken boven menig toogpraat uit. Smakelijk!

 

 

Vijf dagen lang gaat de tento.beredactie op zoek naar voedsel in de kunst. Vandaag nemen redacteurs Charlotte en Anneleen de verschillende dagelijkse maaltijden onder de loep.

Meer lezen?

Special eten deel 1 - Maaltijden in de schilderkunst

Artikelfoto: Leonardo Da Vinci – Laatste Avondmaal