U bent hier

Medische special deel 3: Vintage anatomie als beeldhouwkunst

 

Bij geneeskunde en de schone kunsten denkt iedereen snel aan schilderijen als Rembrandts Anatomische les van Dr Tulp of de anatomische tekeningen van Leonardo Da Vinci. Maar reeds op de eerste kunstacademiën in de zeventiende eeuw behoorde anatomie tot de belangrijkste vakken. In de zestiende eeuw droeg de bijdrage van kunstenaars aan de publicaties van Andreas Vesalius bij tot het succes.

 

Ondanks de gruwelijke aard van mensen ontleden, verkochten universiteiten in de  zeventiende eeuw kaartjes voor het theater - een anatomische studiezaal noemde men zo - aan het publiek. Een mooi voorbeeld staat in het Museum Boerhaave. Nog steeds behoren medische oude drukken tot de meest gezochte en dus duurste uitgaven uit de Nederlanden. Niet omwille van de wetenschap, maar omwille van de kunst. Die fascinatie is niet verwonderlijk. Ook nu hebben romans van Patricia Cornwall of tv-series zoals CSI of Silent Witness een grote schare fans.

 

Bepaalde technieken, zoals plastinatie - het met aceton vervangen van water in de spieren zodat een weefsel geconserveerd wordt -, kende zelfs succes als artistieke tentoonstelling. De  rondreizende expo Körperwelten van Gunther von Hagens is daar een mooi voorbeeld van, met een geplastineerde rokerslong, een volledig geplastineerd paard - deels ontdaan van huid en spieren - en talloze menselijke kadavers. Uiteraard is de handel in menselijke overblijfselen verboden, en is dergelijke kunst niet te koop en controversieel. Maar plastinatie is een veelgebruikte techniek die bijvoorbeeld aan de universiteit Antwerpen aangeleerd wordt.

 

Körperwelten

 

Lodewijk XIV koopt een wassen hoofd

 

De eerste beroemdste modeleur van wassen anatomische modellen was de Siciliaan Gaetano Zumbo (1656-1701) die onder andere anatomische modellen verkocht aan Lodewijk XIV. In de Lage Landen maakte ook de Leidense anatoom Frederik Ruysch (1638-1731) wassen modellen, maar Ruysch vergaarde vooral beroemdheid door zijn preparaten op alcohol en werd de eerste directeur van de Hortus Botanicus in Amsterdam. De Leuvense rector magnificus Philippe Verheyen (1648-1710) studeerde bij Ruysch. Verheyens rijk geïllustreerde boek Corporis Humani Anatomiae uit 1693 bleef meer dan een eeuw lang het belangrijkste handboek voor universiteitsstudenten in heel Europa.

 

Vader Abraham

 

Tegenwoordig vormen de voorlopers van de plastinatie-leermiddelen een verzamelobject. Vooral de Duitse modellen van Somso zijn gegeerd. Iedere wat oudere lezer zal ze zich herinneren als de gipsen of papier-maché poppen waar de organen uit genomen konden worden die in biologielokalen achteraan in glazen kasten stonden. Sommigen hadden zelfs koosnaampjes bij de leerlingen. Op het Sint-Jan Berchmanscollege in Antwerpen was Vader Abraham zeer beroemd. Ook andere leermiddelen zoals het oor, het oog of de koeienmaag stonden lange tijd enkel in klaslokalen of dokterskabinetten. Steeds meer duiken die objecten tegenwoordig op als kunstvoorwerpen in moderne interieurs, net als het porseleinen frenologische hoofd. Dat is  niet verwonderlijk, aangezien veel van die leermodellen door kunstenaars vervaardigd of ontworpen werden. Zo ontwierp de Antwerpse kunstschilder en schrijver Edmond Van Offel (1871-1959) tal van wandkaarten. Reeds in de renaissance bestonden kunstkabinetten uit drie verzamelingen: kunst, naturalia en antiquiteiten. Opgezette of genaturaliseerde dieren (taxidermie), koralen, struisvogeleieren en schelpen vormden vaak de pronkstukken. Nu de opgezette krokodillen, slangen of schildpadden, wandkaarten en modellen uit de klaslokalen verdwenen zijn, duiken ze steeds meer op in particuliere kunst- of erfgoedcollecties. Universitaire musea ontsluiten eveneens met mondjesmaat dit boeiende erfgoed.

 

Openbaar Kunstbezit Vlaanderen - Somso

Somso - Anatomisch oog © SOMSO Modelle GmbH 

 

Somso

 

In 1876 startte modeleur en beeldhouwer Marcus Sommer zijn bedrijf in anatomische modellen in Sonneberg te Thüringen. De Duitse universiteiten vormden destijds de drijvende kracht achter de Westerse wetenschappen. Zijn eerste modellen maakte hij uit papier-maché. Het bedrijf bestaat nog steeds, al zijn de onderdelen nu uit polymeren gemaakt.

 

Moulages waren in de negentiende eeuw ook populair. Dat was tijdens de tentoonstelling over de beeldhouwer en schilder Théodore Géricault (1791-1824) in het MSK te Gent te zien. Géricault schilderde portretten van allerhande  geesteszieken met dit doel. In 1885 ontstond in Parijs zelfs een musée des Moulages in l’Hôpital Saint-Louis, dat de universiteit moest ondersteunen. De beroemde kunstenaar/mouleur Jules Barreta (1833-1923) werd er conservator in 1884. Hij maakte en verzamelde duizenden moulages. De Franse arts en anatoom Louis Auzoux (1797-1880) knutselde vanaf 1825 allerhande leermiddelen in papier-maché en ontwikkelde loodmallen om net als bij standbeelden reeksen te kunnen produceren. Het museum van de geneeskunde van de ULB in Anderlecht heeft een heel grote collectie Dr. L. Auzoux. Ook de Whipple collection in Cambridge loont zeker de moeite. De meeste papier-maché modellen zijn met de hand geschilderd.

 

Openbaar Kunstbezit Vlaanderen - Lisa Nilsson

© Lisa Nilsson

 

Hedendaagse kruissectiekunst

 

In de hedendaagse kunst is de Amerikaanse Lisa Nilsson ontzettend knap bezig met anatomische kruissecties van het menselijk lichaam in Japans moerbeipapier. Papieren filigraan is oorspronkelijk een kunst van begijnen, nonnen en monniken die artistiek gebruik maakten van de vergulde randen van versleten bijbels. In de achttiende eeuw begonnen begoede dames deze papierkunst te beoefenen. Nilsson combineert op wonderlijke manier filigraan en anatomie.

 

 

Vijf dagen lang gaat de tento.be-redactie op zoek naar de invloed van de medische wereld op kunstenaars. Op dag 3 legt tento.be-redacteur Lode het verband tussen anatomie en kunst.

Medische special deel 1: Diagnoses in de kunst

Medische special deel 2: De behandeling van geestesziekten in de schilderkunst

Medische special deel 3: Vintage anatomie als beeldhouwkunst