U bent hier

Ontaarde kunst in Belgisch openbaar bezit - Cité Miroir in Luik - De veiling in Luzern in 1939

Ontaarde kunst in Belgisch - Cité Miroir in Luik
Max Liebermann, Reiter am Strand, 1904, Musée des Beaux-Arts de Liège (Bal).

 

In de pas gerenoveerde Cité Miroir in Luik stelt het MAMAC een dertigtal schilderijen tentoon uit de notoire en beruchte kunstveiling van 1939 in Luzern; vermaard door de aankopen van de stad Luik, berucht door de confiscaties van modernistische kunst in Duitse musea.

 

 

EEN UNIEKE GEBEURTENIS

 

De tentoonstelling van het Musée d’Art moderne et Art contemporaine toont schilderijen verkocht door het veilinghuis Theodor Fischer op 30 juni 1939, in opdracht van de nationaalsocialistische Duitse staat en georganiseerd door het Reichspropagandaministerium van Joseph Goebbels. Het idee om de veiling in Zwitserland te laten doorgaan kwam van de kunsthandelaar Karl Haberstock, die berucht werd door het roven en het verhandelen van joodse verzamelingen. Hij was ‘hofleverancier’ van onder anderen Adolf Hitler. Verbazingwekkend was dat de stad Luik beschikte over een budget van 5 miljoen BEF, omgerekend naar vandaag een bedrag van 3,3 miljoen euro, bijeengebracht door Jules Bosmant van de stad Luik, de Belgische staat en antinazi industriëlen.

 

De Luikse delegatie, bestaande uit schepen Auguste Buisseret, de kunstenaar en museumdirecteur Jacques Ochs en de hoofdredacteur van La Meuse Olympe Gilbart, kocht op een verrassende wijze negen schilderijen aan van de kunstenaars Pablo Picasso (1881-1973), Marc Chagall (1887-1985), Jules Pascin (1885-1930), Oskar Kokoschka (1886-1980), Paul Gauguin (1848-1903), Max Liebermann (1847-1935), Marie Laurencin (1883-1956), Franz Marc (1880-1916) en James Ensor (1860-1949). Tegelijkertijd verwierven de Brusselse en Antwerpse musea voor schone kunsten voornamelijk Duitse expressionisten, in totaal zes schilderijen van Kokoschka, Pascin, Emil Nolde (1867-1956), George Grosz (1893-1959), Lovis Corinth (1858-1925) en Karl Hofer (1878-1955). Karel Geirlandt (1919-1989), bezieler van Gentse museum van hedendaagse kunst, omschreef in 1983 de aankoop terecht als “een unieke gebeurtenis in de Belgische museumannalen.”

 

De Luikse delegatie spendeerde in Luzern slechts 834.951,98 BEF van de vijf miljoen BEF, waardoor ze in Parijs in augustus 1939 nog negen schilderijen aankochten, waaronder een Ensor, een Paul Signac (1863-1935), een Maurice de Vlaminck (1876-1958), een Maurice Utrillo (1883-1955) en een Kees Van Dongen (1877-1968). Het stedelijk museum van Luik verzamelde zo, op een maand tijd, de belangrijkste publieke internationale verzameling moderne kunst in België.

 

Op de Luzern-veiling gingen 125 schilderijen en beeldhouwwerken onder de hamer, waaronder vijftien werken van Corinth, negen van Kokoschka, acht van Marc, negen van Hofer, zeven van Nolde en zeven van Ernst Barlach (1870-1938), en was gericht op een internationaal koperspubliek. Het bekendste in Luzern geveilde kunstwerk is een zelfportret uit 1888 van Vincent van Gogh (1853-1890), verwijderd uit de Neue Staatsgalerie in München en dat zich momenteel in het Fogg Art Museum van Harvard University bevindt. De meeste Europese musea bleven weg van de veiling: geen enkel museum uit Groot-Brittannië, Frankrijk of Nederland kocht rechtstreeks op deze veiling.

 

Slechts één museum kon de aankoop van de stad Luik evenaren, namelijk het Kunstmuseum van Bazel dat in Luzern acht schilderijen verwierf: twee schilderijen van Chagall en respectievelijk één schilderij van Corinth, Marc, André Derain (1880-1954), Otto Dix (1891-1969), Paul Klee (1879-1940) en Paula Modersohn- Becker (1876-1907). De meeste kopers waren Amerikaanse, Zwitserse, Zweedse, Franse en Duitse kunsthandelaren en collectioneurs, met een overwicht aan Amerikaanse galeriehouders en Zwitserse verzamelaars. Van de vier Picasso’s in de veiling kwamen er twee naar België: De familie Soler naar de stad Luik en Twee harlekijnen naar de Brusselse verzamelaar Roger Janssen.

 

De aankoop, op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, door de stad Luik en de musea in Brussel en Antwerpen van vijftien schilderijen van gerenommeerde modernistische kunstenaars is merkwaardig. We mogen niet vergeten dat Belgische musea in de eerste helft van de twintigste eeuw voornamelijk oude meesters collectioneerden en slechts met mondjesmaat hedendaagse Belgische kunstenaars aankochten, waaronder Vlaamse expressionisten. Het na de Eerste Wereldoorlog opgerichte ministerie voor Kunsten en Wetenschappen stimuleerde in de jaren 1920 het exposeren van oude meesters en hedendaagse Belgische kunstenaars in Europese steden, maar de museale aankopen bleven zeer regionaal en Belgisch georiënteerd. Ook de galerieën en privéverzamelaars die internationale modernistische kunst verzamelden of toonden, zoals G. Giroux of Le Centaure in Brussel, waren veelal uitzonderingen en hun aankopen wa - ren eerder gericht op de Franse kunstmarkt dan op Duitsland.

 

Na het trauma van de Eerste Wereldoorlog waren Duitse kunstenaars, lees de Duitse expressionisten (Der Blaue Reiter, Die Brücke, de dada-bewegingen), niet erg geliefd in Belgische kunstmiddens. Kunstpromotoren en -handelaars zoals Paul-Gustave Van Hecke (1887-1967) en Geert Van Bruaene (1891-1964), maar ook Paul van Ostaijen (1896-1928), Kunst Van Heden, galerie Breckpot of later het Paleis voor Schone Kunsten toonden ze druppelsgewijs aan het Belgisch publiek. Deze einzel-tentoonstellingen brachten voor het eerst kunstwerken van Paul Klee, Wassily Kandinsky (1866-1944), Max Ernst (1891-1976), Heinrich Campendonk (1889-1957) en George Grosz naar Antwerpen of Brussel, maar leidden niet tot veel aankopen. De Dresdense kunstenaars van Die Brücke, als Emil Nolde en Ernst Ludwig Kirchner (1880-1938) bleven in België artistiek onzichtbaar in het interbellum, even uitzonderlijk als Kunst van Heden in 1913 kunstwerken tentoonstelde van Christian Rohlfs (1849-1938) en Franz Marc. Maar museale aankopen volgen hieruit niet tijdens de jaren twintig en dertig, tot de Luzern-veiling.

 

Algemeen beschouwd bleven, indirect beïnvloed door beide wereldoorlogen, de ontbrekende Duitse expressionisten tot op vandaag in de Belgische museale verzamelingen voelbaar. De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België verwierven nog een schilderij van Corinth in de nasleep van de Tweede Wereldoorlog (1951), één Dix in 1967 en twee Campendonks in 1967 en 1983. Dit bevestigt de uitzonderlijke waarde van de Belgische aankoop van de 15 schilderijen tijdens de Luzern-veiling. Alle 15 schilderijen die naar België kwamen, werden in 1937-1938 na een nationaal-socialistische ideologische kunstrazzia uit Duitse musea verwijderd en bestempeld als ontaarde of gedegenereerde kunst door de nazi-propaganda. Vanaf 30 juni 1937 startte een vijfkoppige commissie o.l.v. Adolf Ziegler, voorzitter van de Reichskammer fûr bildenden Künste de confiscatie van 16.000 kunstwerken uit Duitse musea. Een selectie van 650 kunstwerken werd voorbehouden om te München als Entartete Kunst aan de nazi schandpaal gebonden te worden en beschimpt te worden als ‘kulturbolschewistisch, joods of zwakzinnig’.

 

Op de officiële opening op 19 juli 1937 ontbraken nazi kopstukken als Hitler, Göring en Goebbels. Hitler had de tentoonstelling incognito vooraf bezocht op 16 juli. Gelijktijdig liep de tentoonstelling Grosse Deutsche Kunstausstellung die een dag vroeger was geopend en de ware Duitse artisanale kunsttraditie toonde. De ontaarde kunsttentoonstelling zou van 1938 tot 1941 Duitse steden aandoen, zoals de Grosse Deutsche expositie jaarlijks de aanvaarde kunstproductie onder het nationaal-socialisme toonde. In de ontaarde kunsttentoonstelling van 1937 waren de kunstwerken van de Duitse expressionisten prominent aanwezig, terwijl veelal de niet-Duitse modernisten, met uitzondering van Marc Chagall, Lasar Segall (1891-1957), Wassily Kandinsky, Oskar Kokoschka of Lyonel Feiniger (1871-1956), niet waren te zien. De meeste van de in Luzern geveilde kunstwerken werden niet getoond. Als enige Belgische kunstenaar werden van Ensor twee werken uit Duitse musea verwijderd, waarvan één aankocht werd door de Luikse delegatie.

 

De durf van de Belgische delegaties in 1939 te Luzern, zeker de Luikse aankoop, moet in dit licht worden gezien, waarbij ze tegen de internationale stroom ingingen en met op de achtergrond een nakende wereldoorlog een minder voorzichtige houding aannamen dan de meeste Europese musea en het internationaal artistieke modernisme in de Belgische museumwereld brachten.

 

Jacques Lust,

kunsthistoricus, werkzaam bij het federale departement Wetenschapsbeleid

 


INFO

Tentoonstelling

Ontaarde kunst volgens Hitler De veiling van Luzern, 1939  

Nog tot 29 maart 2015

Open: maandag t.e.m. vrijdag van 9 tot 17 uur, zaterdag en zondag van 10 tot 15 uur

 

La Cité Miroir

Place Xavier Neujean 22

4000 Luik

Tel. 04 230 70 50

www.citemiroir.be

 

Archief:

www.tento.be