U bent hier

Tentoonstelling Heilige Plaatsen - Topstuk van Caravaggio

Tentoonstelling Heilige Plaatsen - Topstuk van Caravaggio
Madonna di Loreto, Caravaggio, 1604-1606, olie op doek, 260 × 150 cm, Sant'Agostinobasiliek, Rome.
 
Dit najaar loopt in Antwerpen de dubbeltentoonstelling over drie wereldgodsdiensten: jodendom, christendom en islam: Heilige Boeken in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience en Heilige Plaatsen in het MAS.

 

 

IN DE VOETSPOREN VAN DE PELGRIMS

 

Op de tentoonstelling Heilige Plaatsen die dit najaar in het MAS in Antwerpen te zien zal zijn, neemt Jeruzalem als pelgrimbestemming, een centrale plaats in. De drie monotheïstische godsdiensten, jodendom, christendom en islam, koesteren daar hun heilige plaatsen, elk met een eigen geschiedenis, kenmerkende gebruiken en rituelen. Koning Salomon bouwde daar de eerste tempel, Christus stierf er de kruisdood en verrees uit de dood en Mohammed maakte vanaf de Tempelberg zijn epische hemeltocht. Op de Tempelberg domineert de Rotskoepel waar tot de verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70 de schitterende joodse tempel pronkt. De Klaagmuur herinnert aan wat ooit was en biedt steun en troost aan het Joodse volk. De Heilig Grafkerk markeert sinds 325 de plaats van de kruisiging van Christus en het nabijgelegen rotsgraf. Haar huidig aanzien werd bepaald door de kruisvaarders die tussen 1099 en 1244 Jeruzalem in hun bezit hadden. 

 

Het jodendom is bekend met het begrip pelgrimage maar kent strenge principes en regels. Naast Jeruzalem zijn het vooral de graven van hooggeachte rabbijnen. Voor de moslims zijn Mekka en Medina bedevaartsbestemmingen bij uitstek. De hadj hierheen is een voorgeschreven plicht. In Mekka staat de kubusvormige Kaäba, waar pelgrims zeven keer omheen lopen, maar de islam kent een scala aan andere heilige plaatsen met bijbehorende tradities en rituelen.

 

Christenen kennen geen plicht tot pelgrimage maar door de eeuwen heen hebben ze een veelheid aan heilige plekken vastgesteld met een rijkdom aan rituelen. Zij verlangen de fysieke aanraking met het goddelijke en reizen daarvoor naar plaatsen waar zij die hopen te ervaren, bijvoorbeeld Rome, zetel van de paus, Santiago de Compostela, Scherpenheuvel of Lourdes.

 

Binnen de Antwerpse context bleken deze bedevaartsbestemmingen relevant, maar tijdens voorbereidend onderzoek naar christelijke heilige plaatsen, dook een minder bekende bestemming op: Loreto.

 

 

HET HEILIG HUIS NAAR LORETO

 

In 1291 zouden engelen het Heilig Huis van Nazareth door de lucht naar Italië hebben verplaatst. Volgens de bijbel had Maria daar de aankondiging van de geboorte van Christus ontvangen. Christus werd weliswaar in Bethlehem geboren maar dat was natuurlijk het logische gevolg van deze gebeurtenis. Jezus woonde met Maria en Josef in Nazareth alvorens Hij zijn openbare leven aantrad.

 

“Soms is het de vraag of velen zijn werk en invloed in de kunstgeschiedenis werkelijk op waarde weten te schatten.

 

Het waren echter niet de engelen die het huisje naar Loreto overvlogen maar de adellijke familie Angeli die de stenen van het Heilig Huis naar Italië haalden. Voordat de kruisvaarders in 1291 definitief het Heilig Land moesten verlaten, demonteerden zij het huis, laadden het in schepen waarna het via Kroatië in Recanati belandde. Daar, op een landgoed van de familie Loreta, werd het huisje weer opgebouwd. De plaats groeide in belang en overvleugelde in de zestiende eeuw zelfs Santiago de Compostela. Onder invloed van de contrareformatie groeide de Mariaverering. Zij werd als spiritueel wapen in de strijd tegen de protestanten ingezet. In 1587 plaatsten Jezuïeten een beeld van Maria van Loreto in de voorgevel van het Antwerpse stadhuis. Broederschappen van Loreto werden opgericht door Antwerpenaren die naar het Italiaanse heiligdom pelgrimeerden. Deze opvallende betekenis van Loreto voor Antwerpen moest dus op de tentoonstelling extra aandacht krijgen. 

 

Ermete Cavalletti (1556-1602), een rijke burger uit Rome, had een pelgrimstocht naar Loreto gemaakt. In zijn grafkapel in de Sant’Agostino plaatsten zijn erfgenamen in 1606 een altaarstuk dat was besteld bij Michelangelo de Merisi da Caravaggio. Dit schilderij moest bevestigen wat de ware Christen gelooft. Cavalletti had de bedevaart naar Loreto gemaakt maar pas met zijn dood had hij zijn pelgrimstocht op aarde ook daadwerkelijk volbracht. Maria met het Christuskind in haar armen verwelkomt de pelgrim aan de deur van het huisje van Loreto, de deur die leidt naar de hemel, naar het eeuwige leven. Pas hier vindt de christelijke pelgrim zijn ware bestemming.

 

De pelgrims op het schilderij knielen in aanbidding. Zij leren de toeschouwer dat de weg naar verlossing alleen door geloof, nederigheid en armoede kan worden bereikt. De vieze, opgezwollen voeten symboliseren de fysieke inspanningen die nodig zijn. Pelgrims lopen op blote voeten naar Loreto en leggen het laatste deel van de tocht, als zij in de basiliek de schrijn van het heilig huis naderen, op hun knieën af.

 

HEILIGE BOEKEN

 

Met de tentoonstelling Heilige Boeken biedt De Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in de sfeervolle Nottebohmzaal een inkijk in de vorm, de inhoud, het gebruik en de studie van de tenach, bijbel en koran. Ze geven elk op hun manier zin aan de relatie tussen God en de mens. De tentoonstelling illustreert de complexe verbondenheid van de drie boeken en vertelt wat hun betekenis is voor miljarden gelovigen. Enkele topwerken in Heilige Boeken zijn: de bijbel van Anjou, een prachthandschrift uit de eerste helft van de veertiende eeuw met de integrale bijbeltekst, een fragment van de Dode Zeerol (midden van de eerste eeuw) en het oudste koranfragment in ons land (vroege elfde eeuw).

 

 

CARAVAGGIO UITZONDERLIJK OP REIS

 

De Cavalletti’s hadden geen betere kunstenaar kunnen engageren. Caravaggio (1571-1610) maakte op dat moment furore in Rome. Na zijn leertijd in Milaan had hij zich in 1593 in Rome gevestigd. Hij trof een stad aan waar theologen en kunstenaars, onder invloed van de contrareformatie, bezig waren met het herdefiniëren van de fundamenten van het katholieke geloof. Zij zochten naar de richting waarop deze het beste kon worden gevisualiseerd. Het was een beweging die heen en weer werd geslingerd tussen een introverte, meer mystieke. benadering en de extroverte, meer triomfalistische, weergave. De triomfalistische weg zou uiteindelijk worden ingeslagen en zich uitten in de dynamische, uitbundige, kleurrijke barok, maar rond 1600 was die richting nog lang niet vanzelfsprekend. Het intellectuele, verfijnde maniërisme met zijn overvolle composities en gekunstelde, artistieke trukendoos bepaalde nog de mode. Caravaggio ontwikkelde als reactie daarop een radicaal naturalisme met monumentale figuren, strakke composities met een verbluffend dramatisch en theatraal gebruik van licht en donker. Na 1600 werd hij overladen met opdrachten voor altaarstukken op prestigieuze locaties. Kunstenaars en kunstliefhebbers reageerden enthousiast maar er was ook veel kritiek. Geconditioneerd door het dromerige maniërisme viel Caravaggio’s realisme hen wat rauw op het dak. Critici wezen ook op het feit dat hij courtisanes en bedelaars liet poseren voor zijn heiligen. Voor de Madonna van Loreto had Caravaggio zelfs zijn minnares Lena als model gebruikt. Dat daarover een controverse ontstond was dan ook niet vreemd.

 

Caravaggio had een kort lontje, was dwars, kreeg snel ruzie en gedroeg zich rebels. In 1606 raakte hij betrokken bij een vechtpartij waarbij hij zijn tegenstander dodelijk verwondde. Hij vluchtte weg uit Rome. Dankzij machtige vrienden kon hij blijven schilderen maar zijn rusteloze, trotse karakter bracht hem steeds in moeilijkheden. In 1610 stierf hij onverwachts. Op weg naar Rome, hopend op gratie van de paus, stierf hij aan koorts, 36 jaar oud. 

 

Caravaggio’s faam verdampte in de loop van de zeventiende eeuw. Pas in de twintigste eeuw werd hij herontdekt en zijn betekenis geherdefinieerd. De afgelopen decennia bereikte hij een ongekende heldenstatus, vergelijkbaar met kunstenaars als Michelangelo, Rafael, Rembrandt en Vermeer. Soms is het de vraag of velen zijn werk en invloed op de ontwikkeling van de kunstgeschiedenis werkelijk op waarde weten te schatten of dat juist zijn smeuïge privéleven de echte fascinatie voor Caravaggio oproept.

 

Het kwetsbare schilderij in bruikleen te krijgen was geen sinecure. De pastoor van de Sant’Agostino had besloten het nooit meer uit te lenen. De vele verzoeken daartoe, wees hij bij voorbaat af. Toch kwam het contact tot stand en, mede dankzij het interconfessionele karakter van de expositie, bleek er toch ruimte tot onderhandelingen. Eind juni 2014 kwam een definitief akkoord. Op 10 september 2014 komt de Madonna van Loreto voor een verblijf van drie maanden naar Antwerpen. Ze reist zoals het een Madonna van Loreto betaamt: door de lucht.

 

GUUS VAN DEN HOUT

Coördinator Monumentale Kerken Antwerpen Curator van de tentoonstelling Heilige Plaatsen - Heilige Boeken

 


INFO

tentoonstelling

Heilige Plaatsen

van 19 september 2014 tot 18 januari 2015 – open: dinsdag t.e.m. zondag van 10 tot 17 uur, gesloten: maandag

 

MAS - Museum aan de Stroom

Hanzestedenplaats 1

2000 Antwerpen

T 03 338 44 00

www.mas.be  

 

tentoonstelling

Heilige Boeken

van 19 september 2014 tot 18 januari 2015 – open: dinsdag t.e.m. zondag van 13 tot 17 uur, gesloten: maandag

 

Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience

Hendrik Conscienceplein 4

2000 Antwerpen

T 03 338 87 75

www.consciencebibliotheek.be