U bent hier

Roelantsmuseum in Hemiksem - Een uniek tegelmuseum

Muurdecoratie uit de keuken van een woning in Geraardsbergen.
 
Het  kleine, maar aantrekkelijke Roelantsmuseum te Hemiksem is zonder meer uniek in Vlaanderen. Het toont een schitterende collectie keramiekpanelen van de voormalige Manufactures Céramiques d'Hémixem, Gilliet et Cie.
 

 

JOSEPH ROELANTS

 

De site waarin het Roelantsmuseum is ondergebracht is op zich meer dan de moeite waard. De gebouwen van de voormalige, door de Cisterciënzers rond 1246 opgerichte Sint-Bernardusabdij zijn immers, ondanks hun bewogen geschiedenis, nog steeds ronduit indrukwekkend. In de middeleeuwen was de abdij een echt religieus en cultureel centrum. Een brand in 1672 herleidde de oorspronkelijke bouwwerken tot een ruïne, maar ze herrezen in grote luister. Zoals elders leidde de Franse revolutie tot opheffing van de orde en de verkoop van alle goederen. De abdijkerk werd afgebroken. De rest van het complex fungeerde daarna als maritiem hospitaal, gevangenis en - van 1867 tot 1977 - ook als legerkazerne. Sinds 1988 is het beschermde abdijcomplex eigendom van de gemeente.
 
In de westelijke vleugel met monumentale gevel en abdijtoren is na restauratie het administratief centrum van de gemeente ondergebracht. Verder kregen elders zowel het Roelantsmuseum als het Museum Beymissen er de nodige ruimte. In de oostelijke vleugel werden ondertussen serviceflats ingericht. Andere gedeelten van de abdij wachten nog op een nieuwe bestemming.
 
Het Roelantsmuseum toont in enkele benedenzalen van de abdij een omvangrijk ensemble van keramiekpanelen, ontwerpen, foto's, documenten, gietvormen en zelfs enkele machines uit de voormalige, in Hemiksem  gevestigde, keramische vloer- en wandtegelfabriek s.a. Manufactures Céramiques d'Hémixem, Gilliot et Cie.
 
De naam van het  gemeentelijke museum verwijst naar Joseph Roelants (1881-1962), de belangrijkste ontwerper van deze fabriek. Roelants was er vanaf 1919 tot 1957 artistiek actief. Zijn omvangrijke oeuvre is in binnen- en buitenland terug te vinden. De indrukwekkende reeks van vaak monumentale tegelpanelen die in het museum is samengebracht, getuigt van een enorme stijlsoepelheid en hoge technische vakbekwaamheid. Naast werk van Roelants zijn er ook enkele grotere panelen van lgnace Verwilghen en Sonja Leemans te zien.
 

 

GILLIOTPAVILJOEN OP DE WERELDTENTOONSTELLING

 

Het grootste deel van de aanwezige tegeltableaus is afkomstig uit de vroegere toonzaal van de fabriek. Dat verklaart hun hoge esthetische en technische kwaliteit. Deze ensembles zijn vaak in moeilijke omstandigheden, tegel per tegel, van de oude fabrieksmuren verwijderd. Daarna werden ze zorgvuldig ontdaan van voeg- en mortelspecie en volgens de oorspronkelijke vorm en afmetingen opnieuw samengesteld. Het resultaat is een waar feest voor het oog.
 
Tot de topstukken behoren de twee allegorische panelen Mercurius en  Minerva of met hun Griekse namen - Hermes en Athena -, respectievelijk god van handel en winst en godin van welvaart en vrede. Het zijn voorstudies in uitgesproken art decostijl voor de torenbekleding van het volledig met tegels bekleed Gilliotpaviljoen op de Wereldtentoonstelling te Brussel in 1935.
 
Dit kleine somptueuze paleis was een harmonieuze menging van klassieke traditionele stijl en discreet modernisme en toonde heel wat nieuwe toepassingsmogelijkheden voor keramisch materiaal. Het was volgens diverse binnen- en buitenlandse decorateurs en architecten één van de meest geslaagde realisaties van de tentoonstelling. Hoewel al dit fraais ondertussen al lang is verdwenen, kunnen we ons in het Roelantsmuseum toch nog een goed idee vormen van de indruk die het op de bezoeker moet gemaakt hebben. Naast de beide panelen zien we in diverse toonkasten originele ingekleurde ontwerpen voor gelijkaardige projecten uit de jaren 1930. Verder zijn de monumentale Exotische poort en het schouwensemble De Wagenmenner uitstekende voorbeelden van de in het paviljoen tentoongestelde, luxueus uitgevoerde want met 18 karaat goud belegde regelpanelen.
Andere opvallende tableaus zijn het merkwaardige Saint ­Benoît et sa soeur, een ontwerp met onmiskenbaar kubistische invloeden, of De kunstenaar en zijn wereld, een onafgewerkt proefstuk in het teken van de kunsten.
 
Meer traditioneel zijn de allegorische panelen Processie in de Lage Landen en Brussel in Brabant in een typische stijl uit de jaren 1950 die stilaan herwaardering krijgt. Bijzonder zijn verder de Oosterse danseres, een technisch meesterstuk waarvan een tweede versie ooit het Chinees theater in Singapore sierde, en de Fries met baders of de kruiswegstatie Jezus voor Pilatus. Aangrijpend is tenslotte de ontroerende Piëta door Ignace Verwilghen.
 
Eén van de opvallendste andere elementen in dit museum is de reconstructie van een muurdecoratie uit de keuken van een woning in Geraardsbergen. Het geheel werd aan het museum geschonken nadat het reeds 35 jaar lang uitgebroken in een kelder lag. De oorspronkelijke samenstelling is om praktische redenen niet behouden.
 
 
 

ENIG IN DE WERELD

 

Samen met heel wat foto's, documenten, handelscatalogi en losse tegels geven ook diverse gietvormen en de indrukwekkende tegelpers een goed beeld van de vroegere productietechnieken. Recent verwierf het gemeentebestuur nog een omvangrijk ensemble van originele ontwerpen, kartons en poncifs - of doorslagtekeningen - die voor de realisatie van tegelpanelen in binnen- en buitenland werden gemaakt.
 
Het geheel toont zowel de technische virtuositeit van de ontwerpers en uitvoerders als de veelzijdigheid van toepassingsmogelijkheden van Gilliottegels. Naast ontwerpen voor woonkamers en salons, winkelpuien en -inrichtingen, badkamers en zwembaden ontbreken ook religieuze toepassingen niet.
 
Het unieke van heel de museumcollectie ligt in de nauwe band met de Gilliotfabriek, zonder twijfel de belangrijkste Vlaamse fabriek van keramische vloer- en wandtegels uit de negentiende en twintigste eeuw. Een gelijkaardige collectie van deze kwaliteit - die aan de hand van topstukken een goed beeld geeft van de industriële tegelproductie tussen 1898 en 1978 is niet alleen nergens anders in ons land bewaard, ze is ook in het buitenland zeldzaam.
 
Bovendien zorgt de context van de Rupelstreek voor een interessante versterking van de initiatieven rond de baksteenproductie. De Gilliotcollectie verbreedt immers de kennis over het gebruik van het natuurlijk materiaal klei voor baksteen en dakpannen naar andere meer hoogwaardige keramiekvormen en industrieel design. Tenslotte is de collectie door de grote exportactiviteiten van Gilliot ook internationaal van belang.
 
Het museum verdient dan ook overduidelijk een ruimere bekendheid en verdere professionele uitbouw. Binnen het kader van het project Colibri (Collectie Inventarisatie en Beheer Rupelstreek Industrieel Erfgoed) worden hiervoor in opdracht van het provinciebestuur van Antwerpen op dit ogenblik de nodige studies verricht.
 
Wie na een bezoek aan het Roelantsmuseum meer wil weten over het mooie abdijcomplex of de gemeente Hemiksem moet zeker het Heemmuseum 'Heymissen' bezoeken. Hier is heel wat industrieel en heemkundig erfgoed bijeengebracht. U ziet er onder meer een oude drukkerij en smidse, relicten uit het steenbakkerijverleden maar ook een maquette van de Sint-Bernardusabdij en heel wat archeologische vondsten en andere objecten uit het rijke lokale verleden. Ook een wandeling in het heraangelegde domein rond de abdij loont de moeite. Van op de Scheldedijk heb je  een prachtig zicht op de abdijgevel.
 
 
Mario  Baeck
 

 


 

info

 

Roelantsmuseum

Open tussen 1 juli en Open Monumentendag (september): elke zondag van 14 tot 17 uur, op weekdagen na afspraak.
Meer informatie: Cultuurdienst Hemiksem-Schelle, tel. 03 871 98 59 zie Okv-Club in tentoonstellingsagenda
 

Heemmuseum

Open van april tot oktober iedere eerste zondag van de maand van 14 tot 18 uur.
Vanaf juli tot Open Monumentendag elke zondag samen met Roelantsmuseum, op weekdagen na afspraak.
Meer informatie: Karel Verhofstadt tel. 03 288 16 57
 

St.-Bernardusabdij

Depotstraat
2620 Hemiksem