U bent hier

Juan de Flandes - Prado verwerft retabelschilderij De Kruisiging

Juan de Flandes
Juan de Flandes, De Kruisiging, ca. 1519, olie op doek, 122 x 169 cm, Collectie Museo National del Prado.

 

Nergens is de Vlaams-Nederlandse schilderkunst uit de vijftiende en de zestiende eeuw zo rijkelijk met topwerken vertegenwoordigd als in het Prado te Madrid. Nu heeft het museum ook De Kruisiging die Juan de Flandes tussen 1509 en 1519 schilderde aan de collectie toegevoegd.

 

 

DREIGEN EN ONDERHANDELEN

 

In het Prado te Madrid krijgen boegbeelden als Hans Memling, Rogier Van der Weyden, Dirk Bouts en Quinten Metsys een ereplaats naast Jeroen Bosch (De Tuin der Lusten!) en Pieter Brueghel. Sinds vorig jaar is ook De Kruisiging - of De Kalvarie -, die Juan de Flandes tussen 1509 en 1519 voor het Retabel Mayor van de kathedraal van de Noord-Spaanse stad Palencia schilderde, aan de collectie toegevoegd. De voormalige privé-eigenaars hadden het indrukwekkend paneel al enkele malen uitgeleend voor grote tentoonstellingen, waardoor het sterk in marktwaarde was gestegen. Als de Spaanse staat het niet wilde aankopen voor twaalf miljoen euro zouden zij het in het buitenland laten veilen. Na drukke onderhandelingen tussen het Ministerie van Cultuur, de bestuursraad van het Prado en de belastingdienst schonk de Groep Ferrovial, een op de beurs genoteerd bouwconcern, in ruil voor een belastingvermindering van zeven miljoen euro, het kunstwerk aan het museum.

 

De Kruisiging hing aanvankelijk in het retabel van de kathedraal net boven het hoofdaltaar tussen iets kleinere panelen, die de kruisdraging en de graflegging voorstelden. Het werk is geschilderd in gelijkvloers perspectief in de stijl van de Italiaanse Renaissancekunstenaar Andrea Mantegna. De lichaamstaal van de personages is veelzeggend. Maria ziet er heel bleekjes en krachteloos uit. Ze lijkt zich maar met moeite recht te houden. Jezus' lievelingsapostel Johannes kijkt een andere richting uit. Twee vrome vrouwen nemen net als Maria Magdalena, die herkenbaar is aan het zalfpotje, een gebedshouding aan. Met de soldaat en de twee ruiters vormen ze een halve cirkel. Aan de voet van het kruis liggen Vanitas-symbolen zoals schedels, beenderen en juwelen. De figuur achter de Romeinse centurion zou de infant Don Juan kunnen zijn. Een geharnaste ridder houdt met zwaard en banier de wacht. Hij staat met de rug naar de toeschouwer. De lendendoek van de gekruisigde wappert boven de cavaleriesoldaat. De dik aangezette wolken voorspellen weinig goeds. Het contrast met de open lucht en het uitgestrekte landschap op de achtergrond verhogen de dramatische kracht.

 

 

DE FLANDES OF FLAMENCO?

 

Op het einde van de vijftiende eeuw werd Juan de Flandes door Isabella van Castilië geëngageerd als hofschilder. Uit die tijd dateert ook zijn medewerking aan een ander retabel: dat van Sint-Jan de Doper in het kartuizerklooster van Miraflores in Burgos. In die periode vervaardigde hij tevens Isabella's Polyptiek, dat de koningin gebruikte als 'geïllustreerd oratorio'. Albrecht Dürer - die in 1527 op doorreis was in Mechelen reageerde verrukt toen hij in het paleis van Margaretha van Oostenrijk de paneeltjes opmerkte.

 

Juan de Flandes duikt een eerste maal op als de huwelijken van troonpretendent Don Juan met Margaretha van Oostenrijk en van Filips de Schone met Johanna de Waanzinnige worden aangekondigd. Van deze laatste heeft hij een portret gemaakt kort voor haar vertrek naar Vlaanderen.

 

Over de afkomst van de schilder tasten de kunsthistorici nog steeds in het duister. In kronieken en documenten wordt zijn naam niet eens op dezelfde manier geschreven. Hij wordt bijvoorbeeld ook Juan Flamenco en Flandresco genoemd. Dat leidt tot verwarring, want er waren immers nog meer Vlaamse kunstenaars in Spanje actief. Zijn werk vertoont alleszins overeenkomsten met dat van toonaangevende Antwerpse en Brugse schilders. Hij is duidelijk beïnvloed door Hugo Van der Goes, Justus van Gent en Hans Memling. Het is echter niet ondenkbaar dat hij in de buurt van Keulen werd opgeleid. Aan het hof van Isabella hoeft hij zich geen financiële zorgen te maken. Uit de archieven van de koninklijke schatkamer blijkt dat hij een groeiend inkomen had. Zelfs zijn kleding en installatiekosten werden vergoed.

 

 

EXCELENTE PINTOR

 

Wanneer de koningin sterft moet hij naar andere opdrachtgevers uitkijken. Omdat Juan de Borgona niet ingaat op het voorstel wordt Juan de Flandes ingeschakeld bij de invulling van het retabel van de universiteitskapel van Salamanca. Hij wordt als 'excelente pintor' ook gevraagd voor het retabel van het universitair gasthuis.

 

Dank zij de persoonlijke tussenkomst van bisschop Juan Rodriguez de Fonesca, die raadgever en ambassadeur was van de katholieke koningen, worden in 1509 elf schilderijen voor het hoofdretabel van de kathedraal van Palencia bij hem besteld. De inhoud en de afmetingen worden duidelijk gepreciseerd. Contractueel moet hij ze eigenhandig schilderen. Daar hij ze binnen een krappe termijn diende te leveren en betaald werd naargelang de werkzaamheden vorderden, was hij genoodzaakt om in Tierra de Campos te blijven. De rekeningen verraden een aantal onregelmatigheden. Zo werden aan de oorspronkelijke reeks nog een Kruisafneming en een Piëta toegevoegd, waarvoor in het retabel nooit ruimte werd vrij gemaakt. Pas na zijn dood werden de elf voorziene schilderijen in het retabel opgehangen. Hij heeft ze dus zelf niet meer op deze locatie gezien.

 

Het grootste gedeelte van het retabel is echter niet gereserveerd voor de geschilderde panelen van Juan de Flandes. Veel talrijker zijn de religieuze sculpturen van Felipe Bigarny, een vermaarde beeldhouwer uit Burgos. De basisstructuur en de architecturale omkadering zijn in eerste instantie het werk van Pedro de Guadelupe. Pedro Manso moest het altaarstuk echter vergroten toen het in de kathedraal zijn centrale bestemming kreeg. Het retabel, dat ook nog werd verguld en ingekleurd, reikt tot aan de gewelven van het gebedshuis.

 

In de loop der jaren werd het ensemble verschillende malen gewijzigd. Bovenaan prijkt nu een reusachtig kruisbeeld. Daaronder verwijst een andere grote sculptuur naar de Tenhemelopneming van Maria. Van Juan de Flandes werden naast De Kruisiging en de belendende panelen ook het Ghetsemani-schilderij, Christus gevangenneming, De Verrijzenis en De Emmaüsgangers in de onderste retabelgalerij geplaatst. De overige werken van de kunstenaar werden in hogere galerijen opgehangen.

 

 

ZORGZAAM PLANNEN WIJZIGEN

 

De Kruisiging werd echter al na enkele decennia uit het retabel weggehaald. Het werk verhuisde naar de kapittelzaal van de kathedraal, waar het tot 1923 bleef. In 1944 werd het schilderij verkocht aan minister José Manuel Arburua. Zijn dochters erfden het. Zij hebben het schilderij alleszins goed geconserveerd. Radiografisch onderzoek heeft uitgewezen dat er in vergelijking met gelijkaardige kunstwerken uit die periode weinig verf is los geraakt. Via infrarood reflectografie werden onder de bovenlaag voorbereidende compositietekeningen ontdekt. Zij onthullen hoe secuur en zorgzaam Juan de Flandes tewerk ging. Hij hield zich niet strak aan vooraf bepaalde schema's, maar durfde probleemloos zijn oorspronkelijke plannen te wijzigen. Dat was bijvoorbeeld nodig om De Kruisiging te laten harmoniëren met het linker- en het rechterpaneel van zijn drieluik. Kleurcontrasten, verticale en horizontale verbindingen, perspectiefwisselingen en andere vormtechnieken moesten ervoor zorgen dat De Kruisiging met De Kruisdraging en De Graflegging een theatrale eenheid vormde. Die twee panelen werden - ondanks het protest van kunsthistorici die vreesden voor transportschade - in het kader van Europalia Spanje ook in ons land tentoongesteld.

 

Slechts als het drieluik weer in zijn geheel zou worden geëxposeerd, zou blijken hoe de kunstenaar voor een ruimtelijke continuïteit zorgde. Elk onderdeel is opgevat als een theaterscène. De stadswallen en de bergen vormen op De Kruisdraging het achtergronddecor voor het grimmig tafereel op het voorplan. Terwijl een gehelmde beul de veroordeelde brutaal met een touw voorttrekt tracht Simon van Cyrene Christus, die moeizaam zijn kruis torst, gedeeltelijk te ontlasten. Veronika wacht de stoet geknield aan haar wasmand op. Hoe iedereen zich voelt is onmiddellijk op de gezichten af te lezen. Met zijn doordringende blik fixeert de Kruisdrager zich op de toeschouwer. Dat zelfs koning Ferdinand van Aragon langs de weg staat onderstreept zijn bezorgdheid en zijn godsvrucht.

 

Voor De Graflegging inspireerde Juan de Flandes zich net als de Gentse miniaturisten op de gebeeldhouwde 'heilige graven' uit zijn tijd. Het dode lichaam is zo realistisch mogelijk weergegeven. Over de invulling van dit tafereel heeft de kunstenaar ongetwijfeld lang nagedacht. De compositie mocht immers niet vloeken met het centrale paneel van de kruisiging.

 

 

TOPSTUKKEN IN MADRID

 

Het Prado bezit al geruime tijd vier panelen, die Juan de Flandes schilderde voor het hoogaltaar van San Lazaro. Ze worden sinds 1952 tentoongesteld in de afdeling van de Vlaamse meesters. Zowel de stijl als de datum van de opdracht doen vermoeden dat hij ze in dezelfde periode als zijn panelen voor het kathedraalretabel heeft voltooid. De reeks was besteld door Sancho de Castilla voor de Sint-Lazaruskerk in Palencia. Net als Rodriguez de Fonesca onderhield de opdrachtgever contacten met het hof van de katholieke koningen. Hij was niet alleen de leermeester van infant Don Juan. Ook was hij lid van het college van de koninklijke raadsheren. Als kapitein-generaal vervulde hij bovendien een sleutelrol tijdens militaire operaties zoals de verovering van Granada. Van bisschop de Fonesca mocht hij een kapel oprichten in het koor van San Lazaro.

 

Naast Christus op de Olijfberg, De Hemelvaart en De Nederdaling van de Heilige Geest beeldt Juan de Flandes op dit kerkretabel - hoe kan het ook anders - De opwekking van Lazarus uit. Vier andere panelen bevinden zich nu in de National Gallery of Art in Washington. Ook in het Koninklijk Paleis in Madrid worden vijftien paneeltjes bewaard uit het draagbaar retabel van de koningin van Castilië. Hoewel ook deze werken uitblinken door hun sublieme vormgeving kunnen ze niet tippen aan de pas verworven De Kruisiging.

 

Ludo Dosogne

 


INFO

Musea Nocionol del Prado

Open van dinsdag tot en met zondag van 9 tot 20 uur

Paseo del Prado Madrid

Tel. 0034 91 330 28 00

www.museoprado.es 


Illustratie:

(U kan deze bekijken in het PDF-formaat)

Juan de Flandes, De Kruisiging, ca. 1519
Olie op doek, 122 x 169 cm
Collectie Museo Nacional del Prado