U bent hier

Jan van der Straet, alias Stradanus - Hofkunstenaar van de Medici

Johannes Stradanus, Wolvenjacht, 1567, Musée du Louvre, Parijs.

 

Jan van der Straet, beter bekend als Johannes Stradanus of Giovanni Stradano, is een gerenommeerde kunstenaar aan het hof van de Medici in Florence tijdens de tweede helft van de 16de eeuw. Desondanks is hij eerder onbekend bij het grote publiek. De Musea van Brugge doen daar nu wat aan.

 

 

NAAST VASARI IN PALAZZO VECCHIO 

 

De Musea van Brugge, de geboortestad van Stradanus (1523-1605), organiseren de eerste monografische tentoonstelling gebaseerd op het onderzoek van zijn schilderijen, fresco's, tekeningen, prenten en wandtapijten, in Vlaamse en Italiaanse context. 

 

Stradanus vervaardigt als schilder grote altaarstukken voor de belangrijkste Florentijnse kerken. In de Santa Croce, Santissima Annunziata, Santa Maria Novelia en Santo Spirito hangen nog steeds zijn monumentale religieuze panelen. Stradanus' talent als frescoschilder komt tot uiting in de muurschilderingen in het Palazzo Vecchio. Dit hertogelijke paleis krijgt onder leiding van Giorgio Vasari een volledige decoratie met fresco's volgens een uitgebreid en complex iconografisch programma. Stradanus levert een fundamentele bijdrage in de uitvoerig ervan. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zijn portret naast dat van Vasari is opgenomen op het plafond van de Salone dei Cinquecento, de majestueuze ontvangstzaaL 

 

In de eerste helft van de zestiende eeuw zijn het ateliers van Brussel en omgeving die de meest verfijnde wandtapijten van Europa weven, in opdracht van koninklijke en aristocratische verzamelaars. In 1545 beslist Cosimo I de'Medici een weefatelier op te richten in Florence om met Brussel te concurreren. Hiervoor neemt hij een aantal V laamse tapijtwevers in dienst, zoals Jan Rost. Grote Italiaanse kunstenaars, waaronder Agnolo Bronzino, Jacopo Pontormo en Francesco Salviati, leveren de kartons. Al snel resulteert dit in een productie van hoogkwalitatieve en artistieke wandtapijten. 

 

Zijn eerste opdrachten voert Stradanus uit als ontwerper van wandtapijten in de Arazzeria Medicea, het persoonlijke weefatelier van de groothertog Cosimo I de Medici. Cosimo wenste zijn buitenvilla in Poggio a Caiano te versieren met wandtapijten. Het thema voor de taferelen waren jachten volgens drie categorieën: jacht op dieren met vier poten, dieren in de lucht en dieren in het water. De voorstellingen zijn geïnspireerd door contemporaine bronnen, door de klassieke literatuur van Plinius, Homerus en Herodotus en door de jachtpraktijk aan het Florentijnse hof. De ontwerpen van Stradanus kennen onmiddellijk groot succes. Hij vervaardigt achtentwintig kartons voor de reeks, geweven tussen 1566 en 1577. De tekening met de Wolvenjacht toont een van deze ontwerpen, die dan naar kartons vertaald worden, gebruikt door de wevers om het wandtapijt te vervaardigen. 

 

 

JACHTEN 

 

Het wandtapijt met de Jacht op wilde katten maakt deel uit van deze beroemde serie. Voor de jachtscène kan het Livre de chasse van Gaston Phébus (1387-1389) een inspiratiebron geweest zijn. De beschrijving in dit boek lijkt te verklaren wat er op het wandtapijt gebeurt. Zo vertelt Phébus dat iemand die op wilde katten wil jagen, een leraar nodig heeft of zelf ervaring in jacht op vossen, hazen en andere dieren nodig heeft. De moeilijkheid in deze jacht is dat katten, die opgejaagd worden door honden, in de bomen kruipen. Daarom zijn lansen en pijl en boog nodig. Jagers gebruiken de lansen om de katten uit de bomen te halen, terwijl op de achtergrond mannen met kruisboog wachten om te schieten. De 'Jachten' kennen een zo groot succes dat ze naar prenten vertaald worden. Een eerste reeks van 44 prenten is gepubliceerd in 1578-1580, maar wordt in de jaren 1580 tot 1596 uitgebreid tot 104.

 

Stradanus laat in de jaren 1570 al enkele van zijn schilderijen en ontwerpen omzetten in prenten, maar het is pas vanaf 1576 dat het ontwerpen van prenten uitgroeit tot de hoofdmoot van zijn artistieke productie. Het aantal overgeleverde schilderijen van Stradanus is beperkt, van zijn fresco's en schilderijen zijn samen slechts een zestigtal werken bekend. Dit in grote tegenstelling tot zijn getekende en gegraveerde oeuvre. 606 tekeningen, 26 gravurereeksen en 82 losse prenten - samen goed voor 566 prenten - zijn tot op heden nog bekend en maken van Stradanus niet alleen in getal maar ook in creativiteit een ongeëvenaarde ontwerper. De reeks Venationes Ferarum, Avium, Piscium beslaan een kwart van Stradanus' prentontwerpen en is een van de meest originele en fantasierijkste reeksen uit de prentkunst. 

 

Het opmerkelijke aan deze serie is dat het jachten toont die enerzijds relatief realistisch lijken, zoals de dramatische voorstelling waarbij ruiters met lansen een leeuw proberen te doden die zich fel verzet, of de jacht op everzwijnen met geweren, een praktijk die door de eeuwen heen in gebruik blijft. Maar vooral dat er anderzijds een groot aantal jachten opduikt die ons nu zeer onrealistisch lijken en alle verbeelding tarten. Zo toont een prent hoe luipaarden gevangen kunnen worden met spiegels. De spiegels staan in open kooien, de luipaarden worden door hun nieuwsgierigheid aangetrokken en de fascinatie van hun spiegelbeeld biedt voldoende afleiding om de jagers de tijd te geven de kooien te sluiten. 

 

 

VLAAMSE AFKOMST 

 

Andere prentreeksen ontworpen door Stradanus tonen de grote uitvindingen van de renaissance die het wereldbeeld veranderen of het leven makkelijker maken. De uitvindingen en ontdekkingen die hij in beeld brengt, behandelen de bril, de stijgbeugel, de olieverf, het kompas, het astrolabium en de ontdekking van Amerika. Naast deze profane thema's sluiten zijn religieuze reeksen door het sterk narratief karakter nauw aan bij de intentie van de contrareformatorische kerk om de kennis van de Bijbel en de katholieke religie door beelden te bevorderen. De voorstellingen van Stradanus van Bijbelse taferelen zijn niet monumentaal noch archaïsch, maar vertonen een opvallend intiem en naturalistisch karakter, een typisch kenmerk voor de stijl van deze kunstenaar. 

 

De thema's en voorstellingswijze van Stradanus verwerven groot succes en maken integraal deel uit van de allegorisch en decoratieve traditionele beeldtaal van het Medici hof. Stradanus ontwikkelt een nieuwe descriptieve stijl voor de iconografie van de adel, die verwijst naar zijn Vlaamse herkomst in de voorstelling van dieren, de natuur, het hoofse leven, en het dagdagelijkse leven verbonden met morele en religieuze thema's en onderwerpen uit de geschiedenis. 

 

Stradanus' oeuvre wordt gekenmerkt door een opmerkelijke originaliteit, zijn grafisch werk kent gedurende zijn leven en daarna een grote verspreiding en weerklank. Zijn werken bieden een fascinerend beeld en introduceren vernieuwing, niet alleen vanuit artistiek standpunt maar ook voor de culturele geschiedenis. Als ontwerper van prenten breekt Stradanus met de traditie en sluit hij aan bij de algemene intellectuele en culturele behoefte aan beelden in Europa. Antwerpen vormt hierbij het centrum bij uitstek voor de productie en verspreiding van geïllustreerde boeken en prenten. Door zijn werk verwerft Stradanus een bijzondere en karakteristieke rol aan het hof van de Medici en in het artistieke en culturele milieu van de tweede helft van de zestiende eeuw in Florence.

 

Sandra Janssens,

Adjunct-conservator Groeningemuseum 

 


INFO

 

Tentoonstelling

Stradanus (1523-1605), hofkunstenaar van de Medici

Nog tot 4 januari 2009

Open: dinsdag t.e.m. zondag van 9.30 tot 17 uur

Gesloten: maandag

 

Groeningemuseum

Dijver 12 

8000 Brugge

Tel. 050 44 87 11

www.museabrugge.be